ایفای ناروا | مفهوم، تفاوت با استیفای ناروا و نمونه دادخواست

در حقوق مدنی ایران، یکی از مباحث پرکاربرد اما کمتر شناخته‌شده، موضوع ایفای ناروا است. این اصطلاح در ظاهر ساده به نظر می‌رسد اما آثار حقوقی گسترده‌ای دارد، به‌ویژه زمانی که شخصی مالی یا خدمتی را بدون استحقاق قانونی دریافت یا پرداخت کرده باشد. شناخت دقیق مفهوم ایفای ناروا، تفاوت آن با استفاده بلاجهت و استیفای ناروا، و آشنایی با نمونه دادخواست مرتبط، می‌تواند از تضییع حقوق افراد جلوگیری کند. در این مقاله از گروه وکلای فروکیل به‌صورت جامع به این موضوع خواهیم پرداخت.

ایفای ناروا چیست؟

واژه‌ی «ایفاء» در لغت به معنی انجام دادن و پرداختن است و در اصطلاح حقوقی، به معنای اجرای تعهد یا پرداخت دین می‌باشد. اما گاهی ممکن است این پرداخت یا انجام تعهد، به اشتباه یا بدون وجود بدهی واقعی انجام شود. در این حالت قانون‌گذار از اصطلاح ایفای ناروا استفاده می‌کند.

به موجب ماده ۳۰۱ قانون مدنی:

«کسی که عمداً یا اشتباهاً چیزی را که مستحق نبوده است، دریافت کند، ضامن عین و منافع آن است.»
بنابراین، اگر فردی مالی را بپردازد در حالی که قانوناً موظف به پرداخت آن نبوده (مثلاً بدهی واقعی وجود نداشته)، این پرداخت ایفای ناروا محسوب می‌شود و پرداخت‌کننده حق دارد وجه پرداختی را مطالبه کند.

نمونه‌ای از ایفای ناروا در عمل

تصور کنید شخصی به اشتباه مبلغی را به حساب دیگری واریز می‌کند، به گمان اینکه بدهی خود را پرداخت کرده است، اما بعد مشخص می‌شود که اصلاً بدهی وجود نداشته یا حساب اشتباه بوده است. در این حالت، فرد می‌تواند از طریق دادخواست استرداد وجه ناشی از ایفای ناروا اقدام کند.

یا در مثالی دیگر، اگر شخصی ملکی را بابت دِینی که بعداً معلوم می‌شود باطل یا غیرمحقق بوده به دیگری منتقل کند، این انتقال نیز مشمول قاعده ایفای ناروا خواهد بود.

تفاوت ایفای ناروا با استیفای ناروا (استفاده بلاجهت)

ارتباط میان ایفای ناروا و استفاده بلاجهت

قانون مدنی ایران این دو نهاد را در زمره‌ی الزامات خارج از قرارداد قرار داده است. یعنی در هر دو حالت، رابطه‌ی قراردادی وجود ندارد، اما به دلیل عدالت و منع اکل مال به باطل، قانون طرف زیان‌دیده را حمایت می‌کند.

به عبارت دیگر، هر دو نهاد در جهت جلوگیری از دارا شدن غیرعادلانه (استیفای ناروا) پیش‌بینی شده‌اند. اگر ایفای ناروا انجام گیرد و پرداخت غیرقانونی ثابت شود، دریافت‌کننده باید مال را مسترد کند؛ در غیر این صورت از مصادیق استفاده بلاجهت محسوب می‌شود.

شرایط تحقق ایفای ناروا

برای آنکه بتوان دعوای ایفای ناروا را اقامه کرد، باید سه شرط اصلی وجود داشته باشد:
پرداخت یا انجام تعهد صورت گرفته باشد.
یعنی پرداخت‌کننده عملاً مالی داده یا کاری انجام داده باشد.
پرداخت ناروا باشد.
به این معنا که پرداخت‌کننده قانوناً مکلف به پرداخت نبوده است.
دریافت‌کننده آگاه باشد یا بی‌جهت منتفع شده باشد.
تفاوتی ندارد که گیرنده آگاه بوده یا ناآگاه؛ در هر صورت باید مال را بازگرداند.

آثار حقوقی ایفای ناروا

وقتی ایفای ناروا محقق شد، قانون آثار زیر را بر آن مترتب می‌داند:

الزام دریافت‌کننده به استرداد عین یا مثل و قیمت مال.
مسئولیت جبران منافع حاصل از مال (ماده ۳۰۲ قانون مدنی).
الزام به جبران خسارت احتمالی ناشی از تأخیر یا اتلاف مال.

در صورتی که عین مال تلف شده باشد، دریافت‌کننده باید مثل یا قیمت آن را پرداخت کند.

راهکار حقوقی مطالبه وجه ناشی از ایفای ناروا

اگر شخصی وجه یا مالی را به اشتباه پرداخت کرده باشد، برای بازگرداندن آن باید از طریق دادخواست استرداد وجه ناشی از ایفای ناروا اقدام نماید. این دعوا معمولاً در دادگاه عمومی حقوقی محل اقامت خوانده طرح می‌شود.

در این مسیر، مشاوره با وکیل متخصص امور حقوقی می‌تواند به تسریع و موفقیت دعوا کمک کند. در چنین مواردی، پیشنهاد می‌شود قبل از اقدام، با مشاوره با وکیل تلفنی یا وکیل آنلاین رایگان گروه وکلای فروکیل تماس بگیرید تا با بررسی مدارک و جزئیات پرونده، بهترین استراتژی حقوقی برای شما تعیین شود.

نمونه دادخواست استرداد وجه ناشی از ایفای ناروا

مشخصات دادگاه:

ریاست محترم دادگاه عمومی حقوقی شهرستان …
خواهان: … فرزند …، ساکن …
خوانده: … فرزند …، ساکن …
خواسته: استرداد وجه ناشی از ایفای ناروا به مبلغ … ریال به انضمام خسارات دادرسی

دلایل و منضمات:

رسید یا فیش واریز وجه
پرینت حساب بانکی
شهادت شهود (در صورت وجود)
استعلام بانکی یا قراردادی

شرح دادخواست:

احتراماً، به استحضار می‌رساند اینجانب مبلغ … ریال در تاریخ … به حساب خوانده واریز نمودم به تصور آن‌که بدهی خویش را پرداخت می‌کنم، در حالی‌که بعداً معلوم شد هیچ‌گونه دِینی نسبت به وی نداشته‌ام. با توجه به مواد ۳۰۱ الی ۳۰۶ قانون مدنی، اقدام خوانده در تصرف وجه مزبور بدون استحقاق بوده و مصداق ایفای ناروا است. لذا مستنداً به مواد قانونی مذکور و قواعد فقهی «من اکل مال الناس بالباطل»، تقاضای محکومیت خوانده به استرداد وجه مذکور و پرداخت خسارات قانونی را دارم.

با احترام
امضاء – نام و نام خانوادگی خواهان

نقش وکیل در دعاوی ایفای ناروا و استیفای ناروا

دعاوی مرتبط با ایفای ناروا معمولاً پیچیده‌تر از آن است که به‌نظر می‌رسد. تشخیص دقیق اینکه پرداخت انجام‌شده مصداق ایفای نارواست یا خیر، نیازمند بررسی دقیق مستندات است. وکلای متخصص گروه وکلای فروکیل با تجربه در پرونده‌های مشابه، می‌توانند از طریق مشاوره حقوقی فوری یا جلسات حضوری در تهران و کرج، راهکارهای دقیق و قانونی برای احقاق حقوق موکلین ارائه دهند.

جمع‌بندی

ایفای ناروا یکی از ابزارهای مهم حقوق مدنی برای جلوگیری از دارا شدن غیرعادلانه افراد است. اگر شخصی بدون استحقاق مالی را دریافت کرده یا اشتباهاً وجهی پرداخت کرده باشد، قانون به او اجازه می‌دهد از طریق دادخواست استرداد وجه ناشی از ایفای ناروا، مال خود را بازپس گیرد. برای موفقیت در چنین دعاوی، بهره‌مندی از مشاوره تخصصی با وکیل مجرب ضروری است.

سؤالات متداول

۱. آیا ایفای ناروا فقط در مورد پرداخت وجه صدق می‌کند؟
خیر، ایفای ناروا شامل هر نوع انتقال مال یا انجام تعهدی است که بدون الزام قانونی انجام شود؛ از جمله تحویل کالا یا انجام کار.
۲. آیا برای طرح دعوای ایفای ناروا نیاز به قرارداد قبلی هست؟
خیر، این دعوا از جمله الزامات خارج از قرارداد است و وجود قرارداد شرط تحقق آن نیست.
۳. اگر دریافت‌کننده مال را خرج کرده باشد، تکلیف چیست؟
طبق قانون، وی موظف است مثل یا قیمت مال را پرداخت کند، حتی اگر آن را مصرف کرده باشد.
۴. آیا مهلت خاصی برای طرح دعوای ایفای ناروا وجود دارد؟
خیر، اما بهتر است در اسرع وقت اقدام شود تا مشکلات اثباتی پیش نیاید.
۵. تفاوت ایفای ناروا با کلاهبرداری چیست؟
در ایفای ناروا، اشتباه پرداخت‌کننده سبب انتقال مال می‌شود، اما در کلاهبرداری، قصد فریب و سوءنیت وجود دارد.