جرایم غیر عمدی: انواع،مسئولیت و پیگرد قانونی

جرایم غیر عمدی یکی از مباحث مهم در حقوق کیفری است که بسیاری از مردم در مواجهه با آن دچار سردرگمی می‌شوند. در این مقاله تلاش می‌کنیم مفهوم، انواع، مجازات‌ها و نحوه پیگیری جرایم غیرعمدی را به زبان ساده و روان توضیح دهیم تا افراد بتوانند در صورت نیاز حقوق خود را به خوبی پیگیری کنند.

تعریف جرایم غیر عمدی

جرایم غیر عمدی به اعمالی گفته می‌شود که نتیجه‌ی آن ضرر یا آسیب به دیگران است، اما عامل جرم قصد ارتکاب آن را نداشته است. یعنی شخص، برخلاف جرایم عمدی، قصد آسیب‌رسانی نداشته اما از روی بی‌احتیاطی، سهل‌انگاری یا رعایت نکردن مقررات باعث بروز خسارت شده است.

نمونه‌ای از جرایم غیر عمدی می‌تواند تصادف رانندگی منجر به فوت یا آسیب جسمانی، قصور پزشکی یا تخریب غیرعمدی اموال باشد.
در قانون مجازات اسلامی ایران، جرایم غیرعمدی در مواردی مانند قصور، بی‌احتیاطی یا اشتباهات انسانی قابل بررسی هستند و مجازات آن‌ها نسبت به جرایم عمدی سبک‌تر است، اما مسئولیت جبران خسارت همچنان بر عهده عامل است.

تفاوت جرایم عمدی و غیر عمدی

انواع جرایم غیر عمدی

۱. جرایم غیر عمدی ناشی از بی‌احتیاطی و سهل‌انگاری

این نوع جرایم زمانی اتفاق می‌افتد که فرد، اصول و مقررات ایمنی یا قانونی را رعایت نکرده و در نتیجه به دیگری آسیب می‌رساند.
نمونه: راننده‌ای که به سرعت غیرمجاز حرکت می‌کند و باعث تصادف می‌شود.

۲. جرایم غیر عمدی ناشی از قصور

قصور به معنای انجام ندادن اقدام لازم برای جلوگیری از ضرر است.
نمونه: پزشک یا پرستاری که بدون رعایت پروتکل پزشکی باعث آسیب بیمار می‌شود.

۳. جرایم غیر عمدی ناشی از اشتباه عملی

گاهی آسیب‌ها به دلیل اشتباه در انجام کار یا استفاده نادرست از ابزار رخ می‌دهد.
نمونه: مهندس ساختمانی که به علت اشتباه در محاسبات، ساختمانی دچار خسارت می‌شود.

۴. جرایم غیر عمدی ناشی از عدم آگاهی از قانون

افرادی که قوانین را نمی‌دانند یا رعایت نکرده‌اند و موجب خسارت می‌شوند، مشمول این دسته هستند.
نمونه: مالک زمین که بدون دریافت مجوز ساخت و ساز، باعث تخریب اموال همسایگان می‌شود.

مسئولیت و پیگرد قانونی در جرایم غیر عمدی

در جرایم غیر عمدی، هرچند عامل قصد آسیب نداشته است، مسئولیت حقوقی و کیفری بر عهده اوست. بر اساس قوانین ایران:

پرداخت دیه یا خسارت: عامل موظف به جبران ضرر مالی یا جانی است.
مجازات کیفری سبک: ممکن است شامل حبس کوتاه‌مدت یا جزای نقدی شود.
تخفیف در مجازات: به دلیل عدم عمد، قانونگذار مجازات سبک‌تری نسبت به جرایم عمدی در نظر گرفته است.

در قانون مجازات اسلامی به صراحت به این موضوع اشاره دارد که هر کس به دلیل بی‌احتیاطی یا سهل‌انگاری باعث مرگ یا آسیب دیگری شود، مسئول جبران خسارت است.

نمونه‌های عملی جرایم غیر عمدی

تصادف رانندگی منجر به فوت یا نقص عضو:

اگر راننده بدون قصد و فقط به دلیل بی‌احتیاطی، باعث مرگ یا جراحت شدید شود، جرم وی غیر عمدی است.

قصور پزشکی:

عملیات پزشکی که با رعایت نکردن استانداردها به بیمار آسیب وارد کند.

حوادث ساختمانی:
عدم رعایت اصول ایمنی در ساخت‌وساز که باعث آسیب یا تخریب اموال دیگران شود.

آتش‌سوزی ناشی از بی‌احتیاطی:
استفاده نادرست از وسایل گرمایشی یا برقی که منجر به خسارت مالی یا جانی شود.

تفاوت مسئولیت مدنی و کیفری در جرایم غیر عمدی

مسئولیت مدنی: جبران خسارت‌های مالی یا جانی به قربانی
مسئولیت کیفری: مجازات‌های قانونی (حبس، جزای نقدی)
در جرایم غیر عمدی، مسئولیت مدنی همیشه برقرار است و عامل موظف به جبران خسارت است. مجازات کیفری ممکن است سبک‌تر باشد و گاهی با جبران دیه، قابل تخفیف یا بخشش است.

نحوه پیگیری حقوقی جرایم غیر عمدی

ثبت شکایت: قربانی یا ورثه می‌توانند از طریق دادسرا یا دادگاه کیفری نسبت به پرونده اقدام کنند.
تشکیل پرونده: پس از ثبت شکایت، تحقیقات اولیه توسط مقام قضایی انجام می‌شود.
کارشناسی: در بسیاری از پرونده‌ها، کارشناس رسمی برای تعیین میزان خسارت یا قصور عامل پرونده تعیین می‌شود.
حکم دادگاه: دادگاه بر اساس مدارک و کارشناس، میزان دیه یا مجازات را تعیین می‌کند.

توجه: در جرایم غیر عمدی، امکان مصالحه و توافق با قربانی برای جبران خسارت وجود دارد که می‌تواند از مجازات کیفری بکاهد.

تفاوت جرم عمدی و غیر عمدی در کدام رکن است

تفاوت اصلی بین جرایم عمدی و غیر عمدی در عنصر روانی (قصد و اراده) است.
در جرم عمدی، عامل با قصد و اراده به انجام جرم می‌پردازد.
در جرم غیر عمدی، عامل قصد ارتکاب جرم ندارد و نتیجه جرم ناشی از سهل‌انگاری، بی‌احتیاطی یا اشتباه عملی است.

عنصر روانی در جرایم غیر عمدی

عنصر روانی در جرایم غیر عمدی به نحوه مسئولیت شخص مربوط می‌شود. حتی اگر قصد ارتکاب جرم وجود نداشته باشد، غفلت، بی‌احتیاطی یا سهل‌انگاری می‌تواند عامل را مسئول کند.

به عبارت دیگر، عنصر روانی در جرایم غیرعمدی عدم قصد و اراده برای آسیب‌رسانی است، اما وجود ارتکاب فعل مضر کافی است تا مسئولیت کیفری و مدنی برقرار شود.

در جرایم غیر عمدی مجازات شریکان در جرم چقدر است

اگر چند نفر در یک جرم غیرعمدی دخیل باشند، مسئولیت هر کدام با توجه به نقش و میزان مشارکت تعیین می‌شود.

شریک جرم غیرعمدی: اگر شخصی به صورت غیرعمد و با بی‌احتیاطی در حادثه دخیل باشد، مسئولیت او معادل سهمش در جرم است.

مجازات شریک: بسته به نوع آسیب، دیه یا جزای نقدی بر اساس سهم هر فرد تعیین می‌شود و در برخی موارد با مصالحه با قربانی، تخفیف مجازات امکان‌پذیر است.

جمع‌بندی

جرایم غیرعمدی بخشی از حقوق کیفری هستند که هدف آن‌ها تعیین مسئولیت عامل بدون قصد آسیب‌رسانی است. تفاوت اصلی با جرایم عمدی، نبود قصد ارتکاب جرم است، اما مسئولیت جبران خسارت همچنان بر عهده عامل است. شناخت انواع، مجازات‌ها و نحوه پیگیری این جرایم، به شهروندان کمک می‌کند تا در مواجهه با حوادث غیرعمدی حقوق خود را بهتر بشناسند و اقدامات قانونی مناسب انجام دهند.

سوالات متداول

۱. آیا در جرایم غیر عمدی عامل همیشه مجازات می‌شود؟
عامل ممکن است مجازات کیفری سبک دریافت کند، اما مسئول جبران خسارت است.

۲. تفاوت دیه و مجازات در جرایم غیر عمدی چیست؟
دیه جبران مالی یا جانی است، مجازات کیفری شامل حبس یا جزای نقدی می‌شود.

۳. آیا امکان مصالحه در جرایم غیر عمدی وجود دارد؟
بله، مصالحه با قربانی می‌تواند مجازات کیفری را کاهش دهد.

۴. چگونه میزان دیه در جرایم غیر عمدی تعیین می‌شود؟
دادگاه با نظر کارشناسان و بر اساس قانون میزان دیه را مشخص می‌کند.