شرایط فسخ قرارداد چیست؟ صفر تا صد فسخ قرارداد مالی، ملکی، مشارکت و اداره کار

فسخ قرارداد یکی از مهم‌ترین مباحث حقوق قراردادهاست؛ زیرا در بسیاری از معاملات ممکن است یکی از طرفین به هر دلیل از ادامه اجرای قرارداد پشیمان شود یا طرف مقابل تعهداتش را انجام ندهد. در چنین شرایطی تنها راه‌حل، آشنایی دقیق با شرایط فسخ قرارداد و نحوه اجرای صحیح آن است.
در این مقاله از «گروه وکلای فروکیل» با یک نگاه جامع و کاربردی، انواع فسخ در قراردادهای مالی، ملکی، مشارکت در ساخت و قراردادهای کار را بررسی می‌کنیم.

فسخ قرارداد چیست؟ تعریف و مبنای قانونی

فسخ یعنی پایان دادن یک‌طرفه به قرارداد، در حالی که اصل قرارداد با رضایت دوطرف منعقد شده است. قانون مدنی در مواد مختلف (خصوصاً ماده ۲۱۹، ۲۳۷ و ۳۹۶) تأکید می‌کند که قرارداد لازم است و هیچ‌کدام از طرفین نمی‌توانند آن را به‌صورت یک‌جانبه برهم بزنند، مگر اینکه:

شرایط قانونی فسخ وجود داشته باشد:

خیار قانونی (مانند خیار تدلیس، خیار غبن، خیار تخلف شرط، خیار تأخیر ثمن و …)
فسخ با توافق دو طرف
در قرارداد شرط فسخ وجود داشته باشد

پس اصل، لزوم قراردادها است و فسخ یک استثناست؛ بنابراین اگر کسی قصد فسخ داشته باشد باید ثابت کند که مطابق قانون حق فسخ برای او به وجود آمده است.

شرایط عمومی فسخ قرارداد (برای همه قراردادها مشترک است)

صرف‌نظر از اینکه قرارداد مالی باشد یا ملکی یا مشارکت یا کارگری، فسخ زمانی معتبر است که:
✔ ۱. حق فسخ در قانون یا قرارداد وجود داشته باشد
یعنی باید یا در متن قرارداد شرط فسخ درج شده باشد یا یکی از خیارات قانونی ایجاد شده باشد.
✔ ۲. طرف دارای حق فسخ، آن را در مدت مناسب اعلام کند
فسخ باید بدون تأخیر غیرمتعارف انجام شود.
✔ ۳. اعلام فسخ باید به‌صورت رسمی باشد
یعنی:
اظهارنامه
ارسال نامه سفارشی
ثبت در دفاتر الکترونیک قضایی
✔ ۴. فسخ نباید باعث ورود ضرر غیرقابل‌جبران به طرف مقابل شود
در صورتی که فسخ باعث خسارت شود، طرف فسخ‌کننده ممکن است مسئول جبران خسارت باشد.

شرایط فسخ قرارداد مالی

قراردادهای مالی شامل خرید و فروش، خدمات، پیمانکاری، اجاره و … می‌شوند. مهم‌ترین شرایط فسخ این قراردادها عبارت‌اند از:

۱. خیار تأخیر ثمن

اگر در معاملات نقدی، خریدار ظرف ۳ روز ثمن را پرداخت نکند، فروشنده می‌تواند قرارداد را فسخ کند.

۲. خیار غبن

اگر یکی از طرفین فریب بخورد یا معامله به‌گونه‌ای باشد که اختلاف فاحش بین ارزش واقعی و قیمت پرداختی وجود داشته باشد، حق فسخ ایجاد می‌شود.

۳. خیار تخلف از شرط

اگر یکی از طرفین تعهدات درج‌شده در قرارداد را انجام ندهد، طرف مقابل حق فسخ دارد.
(برای آشنایی با موارد تخصصی می‌توانید از وکیل رایگان فروکیل مشاوره بگیرید.)

۴. شرط داوری یا شرط فسخ در قرارداد مالی

در بسیاری از قراردادهای مالی حرفه‌ای، شرط فسخ دقیق درج می‌شود که معمولاً معتبر و قابل استناد است.

شرایط فسخ قرارداد ملکی

فسخ قراردادهای ملکی پیچیده‌تر است زیرا معمولاً مبالغ سنگین و حقوق مالکیت در میان است. مهم‌ترین شرایط فسخ:

۱. وجود یکی از خیارات (قانونی یا قراردادی)

مهم‌ترین خیارات قابل‌استناد در فسخ قرارداد ملکی عبارتند از:

خیار عیب (ملک معیوب باشد)
خیار غبن
خیار تدلیس (فریب در معامله)
خیار تخلف شرط (تحویل ندادن ملک در زمان مقرر)
خیار تأخیر ثمن

۲. عدم انجام تعهدات

مثال: فروشنده در موعد مقرر ملک را تحویل نمی‌دهد یا سند را منتقل نمی‌کند.

۳. شرط فسخ در مبایعه‌نامه

عباراتی مانند:
«در صورت عدم پرداخت اقساط، فروشنده حق فسخ دارد»
«تحویل ندادن ملک تا تاریخ مقرر موجب ایجاد حق فسخ برای خریدار است»
این شرط‌ها معمولاً معتبر هستند.

۴. لزوم اعلام رسمی فسخ + اثبات حق فسخ

کارشناسان حقوقی توصیه می‌کنند قبل از اعلام فسخ، حتماً با وکیل ملکی مشورت شود؛ زیرا فسخ نادرست باعث از بین رفتن حق فسخ می‌شود.

شرایط فسخ قرارداد مشارکت در ساخت

قرارداد مشارکت در ساخت یکی از حساس‌ترین قراردادهاست و معمولاً بین سازنده و مالک تنظیم می‌شود.

مهم‌ترین شرایط فسخ در این قراردادها عبارت‌اند از:

✔ ۱. تخلف سازنده

مثل:
تأخیر در شروع ساخت
توقف پروژه
عدم تأمین سرمایه یا مصالح
ساخت غیراستاندارد

✔ ۲. تخلف مالک

مثل:
تحویل‌ندادن زمین
دخالت بی‌جا در روند پروژه

✔ ۳. عدم دریافت پایان‌کار یا مفاصاحساب

اگر سازنده نتواند پایان‌کار یا سند تفکیکی بگیرد، معمولاً حق فسخ برای مالک ایجاد می‌شود.

✔ ۴. شرط فسخ در قرارداد مشارکت

در قراردادهای حرفه‌ای مشارکت، معمولاً زمان‌بندی و ضمانت اجرا دقیق تعیین می‌شود.
پس هرگونه تأخیر یا عدم تعهد می‌تواند حق فسخ ایجاد کند.

شرایط فسخ قرارداد کار در اداره کار

قراردادهای کار مطابق قانون کار تنظیم می‌شوند و فسخ آن‌ها تابع مقررات خاصی است.

✔ فسخ قرارداد توسط کارگر

کارگر می‌تواند در شرایط زیر قرارداد را فسخ کند:

عدم پرداخت حقوق
رفتار نامناسب کارفرما
تغییر اساسی در شرایط کار
بیماری یا شرایط خانوادگی ضروری

✔ فسخ قرارداد توسط کارفرما

کارفرما فقط در شرایط زیر حق فسخ دارد:

قصور کارگر (طبق ماده ۲۷ قانون کار)
عدم انجام وظایف
تخلف انضباطی
اما حتی در این شرایط نیز:
اخراج بدون رأی کمیته انضباطی یا هیأت تشخیص معتبر نیست.
کارفرما باید حقوق و مزایای قانونی را بپردازد.
در چنین موضوعاتی حتماً بهتر است از فسخ قرارداد کار اطلاع دقیق داشته باشید و در صورت اختلاف، از مشاوره قانون کار بهره ببرید.

نحوه صحیح فسخ قرارداد (مراحل عملی)

برای جلوگیری از بی‌اعتبار شدن فسخ، مراحل زیر باید رعایت شود:

✔ ۱. بررسی حق فسخ

ابتدا باید با نظر کارشناس حقوقی مشخص شود آیا اصلاً حق فسخ وجود دارد یا خیر.

✔ ۲. ارسال اظهارنامه رسمی

این مهم‌ترین مرحله است. فسخ شفاهی یا پیامکی اعتباری ندارد.

✔ ۳. ارائه دلیل قانونی برای فسخ

در اظهارنامه باید دلیل قانونی فسخ دقیقاً ذکر شود.

✔ ۴. مراجعه به مراجع قضایی در صورت اختلاف

اگر طرف مقابل فسخ را قبول نکند، باید دادخواست «تأیید فسخ» به دادگاه تقدیم شود.

✔ ۵. مطالبه خسارت در صورت لزوم

اگر فسخ باعث ضرر شده باشد، امکان مطالبه خسارت وجود دارد.

نکات مهم و کاربردی فسخ قرارداد (ویژه مدیران و مالکین)

✔ فسخ بدون دلیل قانونی باطل است.
✔ تأخیر در اعلام فسخ = از دست رفتن حق فسخ
✔ اگر در قرارداد «وجه التزام فسخ» تعیین شده باشد، باید پرداخت شود.
✔ اگر می‌خواهید قراردادی را فسخ کنید، پیش از آن با یک وکیل ملکی یا کارشناس قرارداد تجربه‌دار مشورت کنید.
✔ فسخ با ابطال یا اقاله تفاوت دارد (فسخ = یک‌طرفه / اقاله = با توافق).

سوالات متداول درباره شرایط فسخ قرارداد

۱. آیا بدون ذکر دلیل قانونی می‌توان قرارداد را فسخ کرد؟
خیر. فسخ بدون دلیل قانونی باطل است و هیچ اثر حقوقی ندارد.

۲. اگر یکی از طرفین تعهداتش را انجام ندهد، آیا حق فسخ ایجاد می‌شود؟
بله. عدم انجام تعهد یکی از مهم‌ترین دلایل قانونی فسخ است.

۳. آیا خریدار می‌تواند قرارداد ملکی را به دلیل تأخیر تحویل ملک فسخ کند؟
اگر در قرارداد تاریخ تحویل درج شده باشد یا تأخیر زیاد باشد، معمولاً حق فسخ ایجاد می‌شود.

۴. در قرارداد کار، کارفرما چه زمانی حق فسخ دارد؟
تنها در موارد قصور یا تخلف کارگر و با رأی کمیته انضباطی یا هیأت تشخیص اداره کار.

۵. برای اعلام فسخ، حتماً باید اظهارنامه ارسال شود؟
بله. اظهارنامه معتبرترین روش اعلام فسخ است.

لینهای مرتبط

پرسش و پاسخ حقوقی رایگان

سوالات ملکی