تامین خواسته کیفری چیست و در چه مواردی قابل درخواست است؟

تامین خواسته کیفری یکی از ابزارهای مهم در فرایند دادرسی است که به شاکی کمک می‌کند از اموال متهم برای جبران ضرر و زیان احتمالی خود محافظت کند. در بسیاری از پرونده‌های کیفری، به‌ویژه جرایمی که با خسارت مالی همراه هستند، امکان دارد متهم قبل از صدور حکم، نسبت به انتقال، پنهان‌سازی یا فروش اموال خود اقدام کند. قانون‌گذار برای جلوگیری از تضییع حقوق شاکی، سازوکاری تحت عنوان «تامین خواسته کیفری» پیش‌بینی کرده است تا با دستور مقام قضایی، مال موردنظر توقیف شود.

اگرچه این درخواست بیشتر در دعاوی حقوقی دیده می‌شود، اما در بسیاری از جرایم مالی مانند کلاهبرداری، خیانت در امانت، سرقت و… نیز کاربرد دارد. آگاهی از نحوه درخواست آن، شرایط، مدارک لازم و نگاه محاکم به این موضوع، می‌تواند نقش مهمی در موفقیت دعوا داشته باشد. در این مقاله، به صورت جامع و کاربردی به بررسی تأمین خواسته کیفری می‌پردازیم.

مبنای قانونی تامین خواسته کیفری

در امور کیفری، درخواست توقیف اموال یا تأمین خواسته بر اساس مواد زیر صورت می‌گیرد:

ماده ۱۱۵ قانون آیین دادرسی کیفری
ماده ۶۴ قانون آیین دادرسی کیفری (در خصوص طرح شکایت و پیوست مدارک)
مواد قانون مدنی درباره مسئولیت جبران خسارت

طبق ماده ۱۱۵، شاکی می‌تواند از دادگاه بخواهد که برای حفظ حقوق او در جبران ضرر و زیان ناشی از جرم، اموال متهم توقیف شود. این ماده به‌صراحت می‌گوید:

«به‌منظور جلوگیری از تفریط یا تضییع حقوق بزه‌دیده، بازپرس می‌تواند حتی بدون اخذ تامین، دستور توقیف اموال متهم را صادر کند.»

بنابراین برخلاف دعاوی حقوقی، در پرونده‌های کیفری نیاز به پرداخت خسارت احتمالی نیست مگر در موارد خاص که قاضی تشخیص بدهد.

تفاوت تامین خواسته کیفری با تامین خواسته حقوقی

اگرچه عنوان هر دو یکی است، اما تفاوت‌های مهمی دارند:

در چه جرایمی می‌توان تامین خواسته کیفری گرفت؟

هر جرمی که خسارت مالی ایجاد کند قابلیت درخواست تامین خواسته کیفری دارد. از جمله:

کلاهبرداری
خیانت در امانت
سرقت اموال
فروش مال غیر
جعل و استفاده از سند مجعول
جرایم اقتصادی و مالی
انتقال مال به قصد فرار از دین
ضرب‌وجرح منجر به خسارت مالی
تخریب اموال

نکته مهم: در جرایم غیرمالی مانند توهین، تهدید یا مزاحمت، امکان درخواست تامین خواسته کیفری وجود ندارد مگر اینکه شاکی بابت خسارت معنوی یا مالی، ضرری را مطالبه کرده باشد.

شرایط صدور تامین خواسته کیفری

برای اینکه دادگاه دستور توقیف اموال متهم را صادر کند، وجود سه شرط اصلی لازم است:
۱. وقوع جرم
باید شکایت کیفری مطرح شود و دادسرا دلیلی بر وقوع جرم داشته باشد.
۲. ورود خسارت به شاکی
شاکی باید نشان دهد که ضرری به او رسیده است؛ مثلاً پولی از حسابش رفته یا مالش به سرقت رفته است.
۳. احتمال تضییع حق
قاضی باید تشخیص دهد که اگر اموال توقیف نشود، ممکن است متهم آنها را منتقل یا مخفی کند.

نحوه درخواست تامین خواسته کیفری

درخواست تامین خواسته کیفری می‌تواند همزمان با ثبت شکایت یا در مراحل بعدی ارائه شود.

مراحل درخواست:

ثبت شکایت کیفری در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی
شاکی باید دلایل جرم را ضمیمه کند.
ارائه درخواست “تأمین خواسته” یا “توقیف اموال”
این درخواست می‌تواند ابتدا به بازپرس و سپس به دادگاه ارائه شود.
معرفی مال متهم (در صورت امکان)
شاکی می‌تواند آدرس، پلاک ثبتی ملک، شماره حساب بانکی یا شماره پلاک خودرو را ارائه کند.
بررسی قاضی و صدور دستور
قاضی پس از بررسی دلایل، دستور توقیف اموال را به اجرای احکام یا مراجع مربوطه صادر می‌کند.

آیا بدون معرفی مال می‌توان تامین خواسته گرفت؟

بله.
اگر شاکی نتواند مال متهم را شناسایی کند، قاضی می‌تواند از سامانه جامع اموال، بانک‌ها، ثبت اسناد یا پلیس راهور استعلام بگیرد و اموال را پیدا و توقیف کند.

مزایای تامین خواسته کیفری

جلوگیری از انتقال یا فروش اموال توسط متهم
افزایش احتمال جبران خسارت شاکی
جلوگیری از فرار از دین
افزایش فشار قانونی بر متهم برای همکاری
رسیدن سریع‌تر شاکی به حق واقعی خود

توقیف اموال متهم شامل چه چیزهایی می‌شود؟

ملک (آپارتمان، زمین، مغازه)
حساب بانکی
خودرو
اموال منقول دارای ارزش
سهام و اوراق بهادار

نکته: اموال ضروری زندگی متهم قابل توقیف نیست مگر در پرونده‌های مالی سنگین و با نظر قاضی.

آیا تأمین خواسته کیفری قابل اعتراض است؟

بله.
متهم یا وکیل او می‌توانند نسبت به دستور توقیف اموال اعتراض کنند. اعتراض باید در همان دادگاه صادرکننده دستور مطرح شود.
مهم‌ترین دلایل اعتراض:

عدم ارتباط اموال توقیف‌شده با ضرر شاکی
نبود دلایل کافی برای وقوع جرم
زیاده بودن میزان توقیف نسبت به خسارت

نقش وکیل کیفری در درخواست تامین خواسته

در بسیاری از پرونده‌ها، شاکی به دلیل ناآشنایی با قوانین، از امکان تأمین خواسته استفاده نمی‌کند و همین موضوع باعث از بین رفتن حق او می‌شود.
یک وکیل کیفری تهران باتجربه می‌تواند:

در همان ابتدای پرونده، درخواست توقیف اموال را ثبت کند
دلایل کامل را به دادگاه ارائه دهد
اختلافات مربوط به اعتراض متهم را مدیریت کند
شناسایی اموال پنهان‌شده متهم را سریع‌تر پیگیری کند
از تضییع حقوق موکل جلوگیری کند
در بسیاری از پرونده‌ها، موفقیت شاکی دقیقاً وابسته به اقدام فوری وکیل در «تامین خواسته» است.

سؤالات متداول درباره تامین خواسته کیفری

۱. آیا امکان رفع توقیف بعد از صدور تأمین خواسته وجود دارد؟
بله، اگر متهم خسارت احتمالی را پرداخت کند یا با شاکی به توافق برسد، توقیف رفع می‌شود.
۲. آیا در پرونده‌های چک بلامحل می‌توان درخواست تأمین خواسته کیفری کرد؟
بله. اگر پرونده در مسیر کیفری باشد، امکان توقیف اموال وجود دارد.
۳. مدت زمان صدور دستور توقیف چقدر است؟
در بیشتر شعب، بین ۲۴ تا ۷۲ ساعت پس از ثبت درخواست صادر می‌شود.
۴. آیا پس از صدور حکم، تأمین خواسته خودبه‌خود اجرا می‌شود؟
خیر؛ باید درخواست اجرای رأی و ادامه توقیف اموال تقدیم شود.

منابع و لینک‌ها

سوال از وکیل کیفری 

وکیل کیفری در کرج

مشاوره رایگان وکیل کیفری